Jak działa Niepokalanek mnisi (Vitex agnus-castus)? Poznaj skład chemiczny i mechanizmy działania tej rośliny. Zawiera irydoidy, flawonoidy, diterpeny i olejek eteryczny. Wpływa na przysadkę mózgową, obniża poziom prolaktyny, reguluje hormony płciowe i łagodzi objawy PMS. Zobacz, co mówią badania kliniczne i in vitro o jego skuteczności.
Niepokalanek mnisi - Działanie i farmakologia
Co zawiera Vitex agnus castus
Chemizm:
Irydoidy typu aukubiny
agnuzyd i aukubina (w ilości 0,1-1%)
Flawonoidy
głównie typu metoksyflawonów (pochodne luteoliny) i metoksyflawonoli (pochodne kwercetyny i kemferolu (Lamer-Zarawska E., 2002); zawiera między innymi kastynę, 3,6,7,4’-tetrametyloeter, 3,6,7,4’-tetrametyloeter 6-hydroksykemferolu, 3,6,7-trimetyloeter 6-hydroksykemferolu (penduletyna), 3,6,7-trimetyloeter kwercetageniny (chrysospenol D) (Gruenwald J. i inni, 2000) oraz 5,4’-dihydroksy-3,6,7,3’-tetrametoksyflawon, lutoelinę, witeksykapina, artemetynę, izorhamnetynę, 6-C-(4”-metylo-6”-O-trans-kawoiloglukozyd) luteoliny, 6-C-(6”-O-trans-kafeyloglukozyd) luteoliny, 6-C-(2-O-trans-kawoiloglukozyd) luteoliny, 7-O-(6”-p-benzyloglukozyd) luteoliny. W surowcu występują też izoflawony: izowiteksyna i izowiteksynoksylozyd (Hirobe C. i inni, 1997; Lamer-Zarawska E., 2002).
Diterpeny
rotundifuran, 6β,7β-diacetoksy-13-hydroksy-labda-8, 14-dien, witeksilakton. Stężenie rotundifuranu w różnych wyciągach i próbkach handlowych waha się pomiędzy 0,04 a 0,30% w leku i pomiędzy 1,04 a 2,23% w ekstrakcie. Stężenie viteksilaktonu było ogólnie niższe i wahało się pomiędzy 0,016 a 0,167% dla leku i pomiędzy 0,34 a 1,01% dla ekstraktu. Określone stężenie 6β,7β-diacetoksy-13-hydroksy-labda-8, 14-dienu w leku było w zakresie od 0,02 do 0,10% a w ekstrakcie w zakresie od 0,18 od 0,80%. Określenie współczynnika korekcji dla p-cymenu, (który został wybrany jako wzorzec wewnętrzny, aby zastąpić czasochłonną i kosztowną procedurę izolacji diterpenoidów), dało odpowiednio wyniki 5,63 dla rotundifuranu, 2,73 dla viteksilaktonu i 3,74 dla 6β,7β-diacetoksy-13-hydroksy-labda-8, 14-dienu (Hoberg E. i inni; 2000).
(źródło: Ursula Dold, Institute of Pharmacy University of Base; 2000; www.camag.ch/vitex_e.htm).
Olejek lotny
(0,8-1,6%): zawierający między innymi: 1,8-cyneol, limonen, α-pinen, β-pinen, jak również octan borneolu, kamforę, p-cymol, sabinen (Gruenwald J. i inni, 2000).
Olej tłusty
(Gruenwald J. i inni, 2000).Ekdysterodidy
substancje steroidowe o właściwościach hormonalnych dla owadów (związki te umożliwiają przepoczwarzanie się niektórych owadów) (Lamer-Zarawska E., 2002).
Jak działa Niepokalanek mnisi - Vitex agnus castus
Efekty działania:
Lek ma działanie dopaminergiczne i FSH-supresyjne; hamuje także laktację (główne związki akubina i agnuzyd). Dodatkowo lek hamuje uwalnianie prolaktyny i łagodzi symptomy PMS (Gruenwald J. i inni, 2000).
Działanie hormonalne
Stwierdzono, Ne surowiec w swym działaniu hormonalnym wpływa na podwzgórze i przysadkę mózgową, pobudzając wydzielanie hormonu lutenizującego LH, redukując zaś wydzielanie FSH (folitropiny) Stymuluje to owulację i wzrost stężenia progesteronu, co przesuwa stosunek estrogenów do gestagenów na korzyść tych drugich, wywołując efekt ciałka żółtego. Wyciąg z owoców niepokalanka, zmniejsza lub leczy całkowicie objawy powodowane przez hiperestrogenizm lub niedobór progesteronu, przez co przywraca równowagę hormonalną ustroju.
Wpływ na poziomy FSH i ICSH
Wyciągi z owoców niepokalanka u mężczyzn obniżają poziom FSH, a podwyższają ICSH (hormonu pobudzającego pracę komórek śródmiąższowych w jądrach). Mogą być użyteczne np. w leczeniu trądzika wywołanego zaburzeniami równowagi hormonalnej w okresie dojrzewania.
Leczenie hormonalne
W leczeniu hormonalnym kobiet, wyciągi i preparaty z niepokalanka są używane np. w okresie dojrzewania dla uzyskania równowagi hormonalnej, także w amenorrhoea (braku miesiączki), gdyż stymulując gonadotropiny, przywracają menstruację, zmniejszają lub eliminują krwawienia międzymiesiączkowe, ponadto obniżając poziom estrogenów pobudzają wydzielanie prolaktyny w okresie laktacji, tym samym działają mlekopędnie (Lamer-Zarawska E., 2002).
Zahamowanie laktacji
W eksperymentach na dojrzałych zwierzętach, lek był testowany na jajnikach, rezultatem było zmniejszenie torbielowatych i krwawiących pęcherzyków. W eksperymentach na innych zwierzętach zaobserwowano zahamowanie laktacji oraz normalizację anemii hiperprolaktynowej (Hyperprolactin anemia) wywołanej stresem. W badaniach klinicznych zostały wykazane dodatnie efekty działania na symptomy anemii hiperprolaktynowej (Gruenwald J. i inni, 2000).
Wykazano także działanie dopaminergiczne, wywierane poprzez wiązanie się z receptorami D2 (Gruenwald J. i inni, 2000).
Badania nad Vitex agnus castus
Badania in vitro:
Farmakologiczna aktywność ekstraktów z Vitex agnus castus
Farmakologiczne efekty etanolowych ekstraktów z owocu Vitex agnus castus (szczególnie Ze 440) i różnych frakcji ekstraktu o różnej polarności były oceniane w badaniach z wykorzystaniem radioligandów wiążących się z receptorem oraz w łączonych eksperymentach. Została zaobserwowana stosunkowo silna aktywność dopaminolityczna w stosunku do receptora D2, oraz zablokowanie receptorów opiatowych (podtypy mikro (µ), i kappa (κ) z wartością IC50 dla naturalnego wyciągu pomiędzy 20 a 70 mg/ml. Ani receptory histaminowe H1, benzodiazepinowe i receptory OFQ, ani też centrum wiążące transporter serotoniny (5-HT) nie były znacząco zablokowane. Lipofilowe frakcje zawierały diterpeny: rotun-difuran i 6beta, 7beta-diacetoxy-13-hydroxy-labda-8,14-dien. Wykazywały one powinowadztwo do receptorów D2. Podczas gdy blokowanie receptorów opiatowych µ i κ było bardziej wyraźne we frakcjach lipofilowych, blokowanie receptorów opiatowych δ zachodziło głównie przez frakcje wodne. Standaryzowane ekstrakty Ze 440 różnych partii posiadały stałą, zgodnie z ich potencjałem, aktywność do blokowania receptorów D2. W połączonych eksperymentach zaobserwowano, że frakcja wodna metanolowego ekstraktu hamuje uwalnianie acetylocholiny w sposób zależny od stężenia. W dodatku, silny antagonista receptorów D2 – spiperon blokuje efekt wywierany przez ekstrakt, co sugeruje aktywność dopaminergiczną wywieraną przez pobudzenie receptora D2. Rezultaty wskazują efekt dopaminergiczny ekstraktów z Vitex agnus castus i sugerują inne działania farmakologiczne przez receptory opiatowe (Meier B. i inni, 2000).
Hamowanie uwalniania prolaktyny, ale nie LH i FSH
U kobiet cierpiących na przedmiesiączkową mastodynię, często występuje nadmierne uwalnianie prolaktyny wskutek zwiększonej odpowiedzi na bodźce stymulujące uwalnianie tego hormonu. Farmakologiczna redukcja uwalniania prolaktyny przez antagonistów dopaminy lub leczenie ekstraktami z Vitex agnus castus poprawia sytuację kliniczną pacjentek skarżących się na takie objawy PMS. Wyciągi z Vitex agnus castus zawierają związki, które hamują in vivo uwalnianie prolaktyny u kobiet, jak również in vitro z rozproszonych komórek przysadki szczurów. Jeszcze nie wiadomo czy efekty hamujące uwalnianie wywierane przez Vitex agnus castus dotyczą tylko prolaktyny czy mają też wpływ na inne hormony przysadki np. LH czy FSH. Wpływ Vitex agnus castus na uwalnianie LH i FSH przebadano in vitro na kulturach komórek przysadki szczurów. Aby wykluczyć, że właściwości hamujące Vitex agnus castus są przynajmniej częściowo wywierane przez związki cytotoksyczne, kultury komórek przysadki poddano testowi MMT. Aby ocenić czy efekt hamujący uwalnianie prolaktyny preparatów z Vitex agnus castus jest spowodowany przez związki spełniające funkcję antagonistów dopaminy, wykorzystano oznaczenie z użyciem membrany całoprążkowej z wiążącymi receptorami dopaminowymi [corpus striatum membrane DA (dopamine) receptor binding assay]. Rezultaty badań po raz pierwszy wykazały, że ekstrakty z Vitex agnus castus zawierają aktywne cząsteczki, które wiążą się z receptorami D2. Jest bardzo prawdopodobne, że to te same związki dopaminergiczne, które hamowały uwalnianie prolaktyny in vitro w komórkach przysadki szczurów. Ponadto zaprezentowano dowody na specyficzność działania Vitex agnus castus na uwalnianie hormonów, ponieważ nie odnotowano wpływu na uwalnianie gonadotropin. Wnioski z zaprezentowanego badania potwierdzają terapeutyczną użyteczność ekstraktów z Vitex agnus castus w leczeniu przedmiesiączkowej mastodynii, która związana jest ze zwiększonym uwalnianiem prolaktyny. Ponadto korzystne efekty Vitex agnus castus wydają się mieć związek z hamowaniem uwalniania przysadkowej prolaktyny. (Jarry H. i inni, 1994).
Hamowanie wydzielania prolaktyny w komórkach przysadki szczurów
Oba ekstrakty z Vitex agnus castus jak również syntetyczni antagoniści dopaminy (Lizuryd) znacząco hamują podstawową jak również stymulowaną przez TRH sekrecję prolaktyny w komórkach przysadki szczura in vitro, stąd wniosek, że zahamowanie uwalniania prolaktyny może być zablokowane przez dodanie blokera receptorów dopaminowych. Dlatego też ze względu na efekt dopaminergiczny Vitex agnus castus może być rozważany jako skuteczny, alternatywny lek w leczeniu lekkiej hiperprolaktynemii (Sliutz G. i inni, 1993).
Vitex agnus castus a sekrecja prolaktyny, leczenie PMS i mastodynii
Próby kliniczne:
Wpływ na sekrecję prolaktyny
Efekty trzech dawek specjalnego ekstraktu z Vitex agnus castus (BP1095E1) – wyciągi z 120 mg, 240 mg i 480 mg leku dziennie – były badane w ramach badań klinicznych z kontrolą placebo, których przedmiotem była tolerancja i uwalnianie prolaktyny u 20 zdrowych mężczyzn podczas 14-dniowego okresu badań. Podczas badań odnotowano dobrą tolerancję, jeśli chodzi o efekty uboczne, wpływ na ciśnienie krwi i tętno, poziom krwi (blood count), testy Quick, jak również wartości FSH i LH. W przedostatnim i ostatnim dniu, podczas każd