Czym są adaptogeny? Krótka definicja i historia
Adaptogeny to naturalne substancje roślinne, które mają wspierać zdolność organizmu do adaptacji w warunkach stresu fizycznego, psychicznego i środowiskowego. Termin ten został po raz pierwszy użyty w latach 40. XX wieku przez radzieckiego naukowca Nikołaja Lazarewa, a definicja została później doprecyzowana przez Izraela Brekhmana. Aby substancja mogła być uznana za adaptogen, musi spełniać trzy kryteria:
- działa niespecyficznie, wspierając odporność na różne czynniki stresowe,
- normalizuje funkcje organizmu, nie powodując zaburzeń równowagi,
- jest bezpieczna, czyli nie wywołuje uzależnień i poważnych skutków ubocznych.
Jak działają adaptogeny? Mechanizmy na poziomie biologicznym
Adaptogeny wpływają głównie na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), która odpowiada za reakcję stresową, oraz na układ współczulny. Ich mechanizm obejmuje:
- redukcję wydzielania kortyzolu – głównego hormonu stresu,
- stabilizację poziomu neuroprzekaźników (serotonina, dopamina, noradrenalina),
- ochronę mitochondriów przed stresem oksydacyjnym,
- działanie antyoksydacyjne, wspierające detoksykację wolnych rodników.
Badania pokazują, że adaptogeny mogą łagodzić zmęczenie, poprawiać koncentrację, a nawet wspierać odporność w okresie stresu.
Jak działają adaptogeny na poziomie organizmu?
Adaptogeny wpływają na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), która reguluje odpowiedź organizmu na stres. Ich działanie polega na normalizacji wydzielania kortyzolu – hormonu stresu. W przypadku przewlekłego stresu poziom kortyzolu jest często podwyższony, co prowadzi do problemów z odpornością, snem, masą ciała i samopoczuciem. Adaptogeny, takie jak ashwagandha, pomagają obniżyć nadmierne stężenie kortyzolu, natomiast żeń-szeń może wspierać energię i funkcje poznawcze. W badaniach zauważono, że niektóre adaptogeny zwiększają ekspresję białek ochronnych (heat shock proteins), które chronią komórki przed uszkodzeniem w sytuacjach stresowych.
Najpopularniejsze adaptogeny i ich właściwości
Ashwagandha – indyjski skarb na stres i bezsenność
Ashwagandha (Withania somnifera), znana jako żeń-szeń indyjski, jest jednym z najlepiej przebadanych adaptogenów. Zawiera witanolidy, które działają uspokajająco, obniżają poziom kortyzolu i wspomagają regenerację układu nerwowego.
Korzyści potwierdzone badaniami:
- redukcja objawów stresu i lęku,
- poprawa jakości snu,
- wsparcie pamięci i funkcji poznawczych,
- potencjalne działanie w poprawie libido i płodności.
Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng) – energia i odporność
Żeń-szeń jest znany od tysięcy lat w medycynie chińskiej. Jego główne związki aktywne to ginsenozydy, które działają immunomodulująco i poprawiają zdolności adaptacyjne organizmu.
Działanie:
- zwiększa wydolność fizyczną i psychiczną,
- wspiera odporność,
- może poprawiać poziom energii przy chronicznym zmęczeniu.
Różeniec górski (Rhodiola rosea) – ratunek przy zmęczeniu
Rhodiola to adaptogen polecany osobom z objawami wypalenia zawodowego i chronicznego zmęczenia. Zawiera rozawiny i salidrozydy, które wpływają na układ nerwowy.
Korzyści:
- poprawa nastroju,
- redukcja zmęczenia psychicznego,
- lepsza koncentracja w stresie.
Adaptogeny a stres – co mówią badania?
W badaniach klinicznych adaptogeny wykazują umiarkowany, ale istotny efekt w redukcji stresu i poprawie samopoczucia. Ashwagandha w dawce 300–600 mg ekstraktu standaryzowanego na witanolidy zmniejsza poziom kortyzolu nawet o 30%. Rhodiola poprawia tolerancję na stres psychiczny i skraca czas reakcji u osób narażonych na stres.
Czy adaptogeny mają skutki uboczne?
Adaptogeny są uznawane za bezpieczne, ale w wysokich dawkach mogą powodować:
- bezsenność (np. żeń-szeń),
- nadpobudliwość,
- interakcje z lekami (np. żeń-szeń z lekami przeciwzakrzepowymi).
Dlatego suplementacja powinna być prowadzona świadomie.
Jak stosować adaptogeny?
- Najlepiej przyjmować je w ranach lub przed południem, aby nie zaburzały snu.
- Kuracje trwają zwykle od 4 do 12 tygodni.
- Wybieraj ekstrakty standaryzowane na składniki aktywne (np. witanolidy w ashwagandzie, ginsenozydy w żeń-szeniu).
Adaptogeny w suplementach Calivita – co warto wybrać?
Calivita oferuje produkty zawierające adaptogeny i składniki wspierające odporność na stres, m.in.:
- Rhodiolin – ekstrakt z różeńca górskiego z dodatkiem cynku, wspierający koncentrację i odporność na stres,
- Stress Management B-Complex – kompleks witamin z grupy B, które działają synergistycznie z adaptogenami,
- Energy & Memory – połączenie składników wspomagających pracę mózgu, w tym miłorzębu japońskiego i kofeiny.
Adaptogeny – moda czy nauka?
Odpowiedź brzmi: nauka, ale z rozsądkiem. Adaptogeny mają solidne podstawy naukowe i coraz więcej badań klinicznych potwierdzających ich skuteczność. Nie są cudownym lekiem na wszystko, ale w połączeniu z higieną snu, odpowiednią dietą i aktywnością fizyczną mogą być ważnym elementem walki ze stresem i zmęczeniem.
